Trong bối cảnh cạnh tranh trên thị trường giáo dục đại học ngày càng khốc liệt như hiện nay, đặc biệt với sự ra đời và hoạt động hiệu quả của rất nhiều trường đại học ngoài công lập có uy tín, thu hút được đông đảo sinh viên theo học như đại học FPT, đại học VinUni, đại học Phenikaa, đại học RMIT, đại học Hoa Sen…đã đẩy các trường đại học công lập đứng trước những áp lực không hề nhỏ. Không chỉ cần tìm cách nâng cao chất lượng đào tạo, phục vụ sinh viên nhằm thu hút nhân tài, mà các trường còn phải thực hiện nghiêm túc, chặt chẽ hơn trong khâu quản lý tài chính nhà trường. Từ đó góp phần hạn chế tình trạng tham nhũng trong giáo dục đại học, thúc đẩy hiệu quả các hạng mục đầu tư từ ngân sách Chính phủ. Có thể nói, phát triển hệ thống đại học ngoài công lập là một trong những giải pháp hữu ích để giảm bớt tình trạng tham nhũng trong giáo dục đại học hiện nay.
Xu hướng chung trên toàn thế giới ngày nay là thừa nhận giáo dục đại học là một loại hình dịch vụ, trong đó nhà trường là bên cung cấp dịch vụ và sinh viên là đối tượng thụ hưởng các dịch vụ đó. Do đó, học phí đại học được coi là một khoản đầu tư của cá nhân, và đương nhiên người học không chỉ mong muốn thu hồi lại vốn mà còn có thể sinh lãi từ việc đầu tư đó. Ở các trường đại học ngoài công lập, với sự hiện diện của Hội đồng quản trị nhà trường và ban kiểm soát, mọi khoản thu chi từ học phí, các nguồn vốn tài trợ… đều được công khai, minh bạch để cổ đông được biết. Việc sử dụng tiền học phí thu được nhằm nâng cấp trang thiết bị giảng dạy, giảng đường, thư viện, phòng thí nghiệm, kí túc xá, nhà ăn, phòng tập thể thao và chi trả cho đội ngũ giảng viên, chuyên gia…được coi là khoản đầu tư sản xuất. Vì vậy, rất khó để có thể xảy ra hiện tượng tham ô trong cơ chế hoạt động như vậy.
Điều lệ Trường Đại học năm 2014 cũng như Quyết định 61/2009/QĐ-TTg ngày 17/04/2009 sau đó là Quyết định 63/2011/QĐ-TTg ngày 10/11/2011 của Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh văn bản này đều có quy định về hoạt động và tổ chức của Ban Kiểm soát để thực hiện chức năng giám sát, qua đó thúc đẩy trách nhiệm giải trình của Hội đồng nhà trường tại các đơn vị giáo dục ngoài công lập. Cả hai văn bản này đều trao cho Ban Kiểm soát quyền theo dõi, kiểm tra tính hợp lý, hợp pháp trong mọi hoạt động của hội đồng quản trị, ban giám hiệu, các tổ chức đơn vị trong trường, thẩm tra báo cáo tài chính hàng năm nhằm báo cáo trước đại hội cổ đông.
Còn với các trường đại học công lập ở nước ta hiện nay, khoản thu từ học phí chỉ đủ để trang trải một phần rất nhỏ những chi phí của nhà trường, chủ yếu các trường vẫn trông chờ vào nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước. Bởi vậy, phần lớn trường đại học công lập Việt Nam vẫn duy trì tư duy cố hữu, coi sinh viên là đối tượng để quản lý chứ không phải để phục vụ, nhà trường chỉ có nghĩa vụ báo cáo hoạt động giảng dạy và thu chi lên Đơn vị chủ quản và Chính phủ, chứ không cần công khai với người học. Mà thực tế trước nay đã chứng minh, khi được cấp ngân sách, không ít cơ quan, đơn vị đã tìm nhiều cách hợp pháp hóa giấy tờ, bòn rút của công. Thay vì dùng toàn bộ khoản tiền được cấp để đầu tư nâng cao chất lượng đào tạo và phục vụ cho đời sống của cán bộ, giảng viên, sinh viên… thì nhiều trường đã đưa ra những hạng mục đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả thiết thực, cuối cùng là tìm cách biến tài sản chung thành tài sản cá nhân. Sau đó, đưa ra những báo cáo hợp lý để đệ trình lên cấp trên. Đương nhiên, trong trường hợp này, người chịu thiệt hại trực tiếp là sinh viên, giảng viên, còn đối tượng thiệt hại gián tiếp là người dân bởi một phần không nhỏ ngân sách nhà nước có được là từ tiền thuế của nhân dân.
Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng, xây dựng hành lành pháp lý để hỗ trợ sự phát triển, mở rộng các trường Đại học ngoài công lập, nhằm gia tăng tính cạnh tranh trên thị trường giáo dục là động lực mạnh mẽ để giúp các trường đại học nói chung, và các trường đại học công lập nói riêng hoạt động có hiệu quả, tăng cường tính công khai, minh bạch trong công tác quản trị, đặc biệt là quản lý tài chính, từ đó góp phần ngăn chặn tình trạng tham nhũng trong giáo dục đại học hiện nay.
Viện Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách Kinh tế