Việc công khai thông tin nhằm bảo vệ có hiệu quả quyền lợi và củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đảm bảo việc giám sát của công chúng đối với hoạt động của các công ty niêm yết, góp phần quan trọng giúp TTCK vận hành liên tục và thông suốt.
Những năm qua, thị trường chứng khoán Việt Nam đã có những bước phát triển nhảy vọt, chỉ số, giá trị giao dịch và số lượng nhà đầu tư mới… liên tục gia tăng. Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu lạc quan đó, đã xuất hiện nhiều hành vi tiêu cực, thiếu minh bạch gây ra những đợt sóng gió làm chao đảo thị trường. Trước thực trạng đó, một lần nữa, yêu cầu về việc thực hiện công khai, minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán (TTCK) lại càng trở nên cấp thiết.
Nguyên tắc công khai thông tin trên TTCK
Về bản chất TTCK là thị trường của thông tin, quyết định đầu tư là kết quả của quá trình phân tích, xử lý thông tin, nói cách khác thông tin đóng vai trò dẫn dắt dòng tiền trong xã hội, từ đó thực hiện chức năng phân bổ nguồn vốn của TTCK. Việc thu thập thông tin có thể thay đổi kết quả đánh giá về tính không chắc chắn và mức độ rủi ro của khoản đầu tư nên thông tin có ảnh hưởng trực tiếp và có ý nghĩa quyết định đến việc xác định giá chứng khoán. Vì vậy, yêu cầu quan trọng nhằm đảm bảo hiệu quả của thị trường là làm thế nào để nâng cao tính đầy đủ, chính xác và kịp thời của thông tin
Công khai thông tin là một trong những nguyên tắc hoạt động của TTCK tập trung, nhà đầu tư dựa vào các thông tin mà doanh nghiệp công bố để đưa ra quyết định đầu tư và tự chịu trách nhiệm về việc đầu tư đó. Điều 4 Thông tư 96/2020/TT-BTC quy định về các nguyên tắc công bố thông tin trên TTCK, cụ thể, việc công bố thông tin phải đầy đủ, chính xác, kịp thời theo quy định pháp luật, đồng thời đối tượng công bố thông tin phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin công bố.
Nguyên tắc công khai thông tin được hiểu là các tổ chức, doanh nghiệp tham gia TTCK căn cứ vào các quy định của pháp luật, thực hiện nghĩa vụ công bố đầy đủ các thông tin liên quan đến tình hình tài chính, hiện trạng hoạt động kinh doanh và các thông tin, tài liệu khác có liên quan đến doanh nghiệp cho nhà đầu tư, công ty chứng khoán, các cơ quan quản lý điều hành. Các thông tin này gồm thông tin trước khi phát hành và thông tin cập nhật về tình hình hoạt động, những thay đổi, phát sinh trong doanh nghiệp sau khi phát hành chứng khoán. Thông tin chủ yếu được thể hiện dưới các hình thức chủ yếu như bản cáo bạch, báo cáo tài chính định kỳ, các báo cáo đột xuất khác…
Việc công khai thông tin nhằm bảo vệ có hiệu quả quyền lợi và củng cố niềm tin của nhà đầu tư, đảm bảo việc giám sát của công chúng đối với hoạt động của các công ty niêm yết, góp phần quan trọng giúp TTCK vận hành liên tục và thông suốt. Đặc biệt, tại một thị trường mới nổi như Việt Nam, nơi có tới hơn 98% là nhà đầu tư cá nhân, tình trạng bất đối xứng thông tin diễn ra phổ biến, thì việc thực hiện công bố đầy đủ thông tin có ảnh hưởng rất lớn tới tính hiệu quả và mức độ hạn chế rủi ro của các quyết định đầu tư.
Tình trạng vi phạm nguyên tắc công khai thông tin trên TTCK tại Việt Nam trong thời gian vừa qua
Bên cạnh những thành tựu đạt được, thời gian qua, TTCK Việt Nam đã chứng kiến không ít đợt sóng gió, thị trường giảm điểm nhiều phiên liên tục, điển hình tại phiên giao dịch ngày 25/4 vừa qua, chỉ số VN-Index giảm tới 68,31 điểm (-4,95%) còn 1.310,92 điểm trước áp lực bán mạnh của khối nội. Tình trạng này là kết quả của sự tác động đồng thời nhiều yếu tố khách quan và chủ quan cả trong và ngoài nước. Tuy nhiên trong số đó, không thể không nhắc tới các vụ việc thao túng TTCK, hành vi gian dối trong phát hành trái phiếu, đưa ra thông tin sai lệch, mua bán chênh lệch bất thường trong phiên…được báo chí đăng tải trong thời gian gần đây. Những vụ việc trên tựu chung lại đều xuất phát từ sự kém minh bạch của các công ty niêm yết.
Phát biểu tại Hội nghị “Phát triển thị trường vốn an toàn, minh bạch, hiệu quả, nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế” diễn ra vào ngày 22/4 tại Hà Nội vừa qua, Thiếu tướng Lê Văn Luyến, Thứ trưởng Bộ Công an nhận định “sự xuất hiện của những hành vi thiếu minh bạch trên thị trường với nhiều thủ đoạn tinh vi, phức tạp”. Cụ thể bao gồm các hành vi chủ yếu như sau: vi phạm nguyên tắc công bố thông tin liên quan đến doanh nghiệp và giao dịch như công bố thông tin sai sự thật, mua bán cổ phiếu không báo cáo, không công bố thông tin trước khi giao dịch của các cổ đông lớn, cổ đông nội bộ và người có liên quan đến cổ đông nội bộ, đăng tải các thông tin thất thiệt trên mạng xã hội, lôi kéo các nhóm đầu tư, nhóm tư vấn mua bán gây thiệt hại cho nhà đầu tư…
Tại Việt Nam, tuy là lực lượng đông đảo, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc xây dựng TTCK, nhưng các nhà đầu tư nhỏ lẻ thường xuyên phải chịu tình trạng bất bình đẳng về thông tin, cả chủ động lẫn bị động. Nhóm nhà đầu tư cá nhân ít khi nắm bắt kịp thời các thông tin quan trọng liên quan đến doanh nghiệp. Do thiếu hụt thông tin, cộng thêm năng lực đầu tư hạn chế nên vấn nạn đầu tư kiểu “mua theo tin nhắn, bán theo tin đồn” vẫn diễn ra phổ biến, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển lành mạnh và ổn định của TTCK.
Xây dựng hệ thống công bố thông tin bắt buộc nhằm góp phần thúc đẩy TTCK phát triển bền vững
Xét từ góc độ lý luận hay thực tiễn, thông tin đều giữ vai trò quan trọng trong hoạt động đầu tư chứng khoán, tính đầy đủ và kịp thời của việc công bố thông tin quyết định trực tiếp đến mức độ hiệu quả và an toàn của TTCK. Do đó, Nhà nước yêu cầu các công ty niêm yết công bố công khai tất cả các thông tin liên quan ra nhằm đối phó với các hành vi như gian lận và giao dịch nội gián trên TTCK, đồng thời cải thiện tình trạng cạnh tranh không lành mạnh đang tồn tại một cách khách quan trên thị trường. Thiết lập hệ thống công bố thông tin bắt buộc là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Vai trò của hệ thống công bố thông tin bắt buộc đối với sự phát triển của TTCK chủ yếu thể hiện ở ba khía cạnh sau:
Thứ nhất, bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư. Bảo vệ nhà đầu tư không chỉ liên quan đến sự điều tiết và phát triển của thị trường vốn, mà còn liên quan đến sự tăng trưởng ổn định của toàn bộ nền kinh tế. Các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư vừa và nhỏ, đang ở thế yếu so với các cổ đông sáng lập và ban lãnh đạo do sự bất đối xứng về thông tin, tỷ lệ sở hữu cổ phần nhỏ… Dưới góc độ quá trình phát triển của thị trường vốn, bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư nhằm xây dựng và củng cố niềm tin của họ vào TTCK.
Thứ hai, nâng cao hiệu quả của TTCK. Chức năng quan trọng của TTCK là phân bổ nguồn lực một cách hợp lý, cân bằng thị trường vốn, giúp doanh nghiệp huy động vốn trung, dài hạn, giảm dần sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Việc công bố thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời làm giảm tình trạng “thổi giá” chứng khoán, gây nhiễu loạn thị trường, điều này không chỉ mang lại lợi ích cho các nhà đầu tư mà quan trọng hơn là cải thiện hiệu quả phân bổ nguồn lực.
Thứ ba, góp phần cải thiện công tác giám sát TTCK. Xét từ thực tiễn quản lý TTCK trên thế giới, việc vận hành TTCK cần tuân thủ nguyên tắc công khai, công bằng, minh bạch, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Giám sát chất lượng thông tin công bố là điều kiện cần thiết để nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật của các chủ thể tham gia thị trường, đồng thời là một phương tiện quan trọng để hạn chế sự gia tăng nạn đầu cơ, ngăn chặn độc quyền và thao túng thị trường, bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư.
Để đạt được hiệu quả các mục tiêu trên, Nhà nước phải can thiệp vào thị trường, xác định việc thiết lập hệ thống công bố thông tin là trọng tâm quản lý, đồng thời tăng cường các hình thức xử lý vi phạm để bù đắp một phần thiệt hại cho nhà đầu tư do tình trạng thiếu minh bạch và bất đối xứng thông tin gây nên. Cần đảm bảo việc công bố thông tin của các tổ chức, doanh nghiệp đáp ứng được yêu cầu: đầy đủ, chính xác, kịp thời, liên tục, phù hợp với chuẩn mực kế toán và công bằng giữa các đối tượng tiếp nhận thông tin. Để làm được điều này, cần phải làm tốt những việc sau:
Một là, cải thiện hệ thống pháp luật và tăng cường việc thực thi pháp luật. Cơ quan lập pháp cần hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật, xây dựng các quy tắc cụ thể để thực hiện các quy định về kế toán, kiểm toán và làm rõ thông tin kế toán.
Hai là, tăng cường chất lượng của đội ngũ kế toán doanh nghiệp. Nhiều kế toán doanh nghiệp chưa có ý thức tuân thủ pháp lý, không nêu cao đạo đức nghề nghiệp. Do đó, cần tiến hành chuẩn hóa chất lượng hành nghề của kế toán viên, giáo dục ý thức pháp luật, đạo đức nghề nghiệp người hành nghề kế toán.
Cuối cùng, tăng cường hơn nữa chức năng giám sát của kiểm toán độc lập trong pháp luật và thực tiễn, làm rõ địa vị pháp lý của kiểm toán viên độc lập để quyền và lợi ích hợp pháp của họ không bị xâm phạm. Các công ty niêm yết cần tận dụng tối đa vai trò của kiểm toán nội bộ và tạo cho nó một vị thế tương đối độc lập trong doanh nghiệp. Tăng cường kiểm toán nội bộ sẽ giúp hạn chế hành vi của các nhà quản lý doanh nghiệp can thiệp vào quy trình kế toán thông thường vì tư lợi, và giúp chuẩn hóa việc công bố thông tin của các công ty niêm yết.
Trần Thị An Tuệ – Viện Nghiên cứu Pháp luật và Chính sách Kinh tế